ماريتا؛ اولين روزهاي اسارت

محمدصادق فرهادي نيا-يوزپلنگ آسيايي كه زماني از شبه قاره هند تا افغانستان، تركمنستان و ايران تا شبه جزيره عربستان وسوريه پراكنده بود، يكي از درمعرض خطرترين اعضاي خانواده گربه سانان است. آخرين گزارش مستند از يوزپلنگ در هندوستان به سال 1947 برمي گردد كه حاكم ايالت كورواي با شليك دو گلوله به سه يوزپلنگ كه در تاريكي شب در نور ماشين بي  حركت مانده بودند، آنها را از بين برد. از آن زمان به بعد يوزپلنگ به سرعت از سرتاسر قلمرواش ناپديد شد. امروزه بيش از 20 سال است كه ايران آخرين پناهنگاه يوزپلنگ آسيايي در دنيا به شمار مي  رود. بنابراين هرازچندگاهي گزارش هاي غيرمستندي مبني بر وجود يوزپلنگ در مرز پاكستان با ايران به گوش مي  رسد.
تا پيش از جنگ جهاني دوم، جمعيت يوزپلنگ در حدود 400 قلاده بود كه تقريبا در تمام مناطق استپي و صحرايي نيمه شرقي كشور و بخش هايي از نواحي غربي كشور نزديك مرز عراق ديده مي  شد. ولي ورود جيپ بعد از جنگ باعث شد كه جمعيت اين حيوان رو به اضمحلال رود كه دليل اصلي آن عمدتا به خاطر كشتار گسترده طعمه مورد علاقه يوز يعني آهو بوده است. در نتيجه اين كار جمعيت يوزپلنگ به شدت كاهش يافت. در سال 1335 كانون شكار وقت ايران آهو را حمايت شده اعلام كرد و سه سال بعد، يعني در سال 1338 يوزپلنگ نيز تحت حمايت قانون درآمد.با اعمال اقدامات حفاظتي، جمعيت آهو در بسياري از مناطق كشور روبه افزايش نهاد كه اين باعث افزايش جمعيت يوزپلنگ نيز شد. مشاهده يوزپلنگ در مناطق مختلف به خصوص در زيستگاه هاي آهو افزايش يافت كه اين احياي جمعيت نتيجه تاثيرات قوانين و مقررات حفاظتي بود كه اعمال شد. در اواسط دهه 1350، جمعيت يوزپلنگ در ايران 300-200 قلاده تخمين زده مي  شد. در حالي كه عده ديگر بر اين باور بودند كه اين جمعيت بيش از آن چيزي كه هست اعلام شده است و تعداد آنها را حدود 100 قلاده تخمين مي زدند كه از اين تعداد 30 قلاده را متعلق به منطقه خوش ييلاق شاهرود مي  دانستند. در اين منطقه استثنايي يوزپلنگ به سهولت قابل مشاهده بود(براي مثال در دو مورد در سال 1349 و 1352، 13 و 9 يوز تنها درعرض چند ساعت گشت داخل منطقه مشاهده شد). در آن زمان، قلمرو يوزپلنگ تقريبا تمام مناطق كويري نيمه شرقي كشور را در برمي گرفت كه از جمعيت انساني كمي برخوردار بود.
در سال 1357، همزمان با وقوع انقلاب اسلامي در كشور حفاظت از حيات وحش براي چند سال دچار اختلال شد. اكثر مناطق به وسيله دامداران اشغال و دشت هاي صاف و استپ ها جولانگاه ماشين ها و موتورسيكلت هاي قدرتمند صحرايي شد كه گونه هاي كويري مثل آهوي ايراني جبير، گورخر و همچنين يوزپلنگ را تعقيب و شكار مي  كردند. جمعيت آهو در بسياري از مناطق روبه كاهش نهاد از اين رو يوزپلنگ ها مجبور شدند كه به سمت تپه  ماهورها و كوه ها بروند تا بتوانند از هجوم و مزاحمت  انسان ها در امان بمانند. از سوي ديگر، به دليل كاهش قابل توجه تعداد آهوها، يوزها ناچار شدند كه به منابع غذايي ديگري مثل قوچ و ميش و پازن روي آورند، زيرا اين گونه ها به علت زيستن در زيستگاه هاي كوهستاني چندان مانند آهو تحت فشار انسان نبودند. منطقه حفاظت شده خوش ييلاق كه زماني مناسب ترين زيستگاه يوزپلنگ در آسيا بود تقريبا از بين رفت و براي آخرين بار در سال 1362 يوزپلنگ در آن ديده شد. يوزپلنگ از بسياري از مناطق زيست خود ناپديد شد و محدوده پراكنش آن به بعضي مناطق دور دست كه در آنجا طعمه كافي و امنيت نسبي وجود داشت محدود شد.
امروزه يوزپلنگ ايراني يكي از در معرض خطرترين حيوانات دنياست. جمعيت اين حيوان در حدود 50 قلاده تخمين زده مي  شود كه به بيابان هاي دشت كوير در نيمه شرقي كشور محدود شده و در مناطق زير پراكنش دارد:
۱- پناهگاه حيات وحش مياندشت خراسان۲،- منطقه حفاظت شده آريز و بافق در استان يزد، 3-پناهگاه حيات وحش دره انجير در استان يزد۴،- پناهگاه حيات وحش ناي بندان در استان يزد۵،- پارك ملي كوير در جنوب ورامين۶،- پارك ملي خارتوران در جنوب شاهرود۷،- منطقه حفاظت شده عباس آباد نايين.
امروزه نسل يوزپلنگ  ايراني درحال انقراض است. سريعترين حيوان روي زمين با سرعت به سمت انقراض مي  دود مگر اينكه انسان كمك كند كه اين گونه حفظ شود

.
تراژدي يوز ايراني             

* سال 1355- كشته شدن يك يوز ماده براي دفاع از دو توله اش مقابل شكارچي در گردنه رخ چهارمحال و بختياري به وسيله چاقوي شكاري و مرگ حتمي توله ها
* سال 1359-زير گرفتن يك مادر و توله همراهش توسط يك آموزگار محلي در چهل دختران خراسان 
* سال 1360-محاصره شدن 3 قلاده يوز بالغ در حلوان خراسان توسط موتورسواران محلي و به آتش كشيدن آنها
* خفه كردن دو توله يوز كوچك توسط يك شتردار در منطقه خارتوران در ميان هلهله و تشويق روستاييان 
* رها كردن دو توله يوز كوچك و بي دفاع در خارج شهرستان اردستان از ترس جان 
* سال 1365-از پا درآوردن يك قلاده يوز به گمان آنكه آهوست در مياندشت خراسان 
* شهريور 1373-كشتن دو توله يوزپلنگ در بافق و انتقال توله سوم به پارك پرديسان تهران 
* سال 1376-شكار دو يوز بالغ در دره انجير يزد توسط يك آموزگار محلي
* سال 1378-از پا درآوردن دو يوز جوان به بهانه ديده شدن در نزديكي يك گله شتر در آريز بافق 
* سال 1380-كشتن و به آتش كشيدن يك يوز در رباط پشت بادام يزد به جرم عبور از نزديكي يك گله گوسفند
* خفه كردن يك قلاده يوز توسط يك پهلوان محلي در مياندشت خراسان 
* سال 1381-در تله گرفتار شدن يك يوز بالغ در نايبندان طبس 
* خرداد 1382-سوزاندن و تكه تكه شدن 3 توله يوز بي دفاع در منطقه بافق يزد.