هفته گذشته 2 قلاده از آخرین بازمانده‌های یوزپلنگ ایرانی در تصادفات جاده‌های یزد و کرمان جان سپردند

مژگان جمشیدی: تصادف دو قلاده یوز پلنگ ایرانی با خودروهای عبوری در دو استان کرمان و یزد در هفته گذشته، بار دیگر نگرانی از انقراض زودهنگام آخرین بازمانده های یوزایرانی را شدت بخشید. این نگرانی زمانی دوچندان شد که پایگاه خبری سبزپرس اعلام کرد تنها در یک روز ( پنجشنبه 6 آذر ماه) دو یوز پلنگ قربانی جاده سازی های غیر استاندارد ایران راه در مناطق حفاظت شده شدند.

صبح روز 6 آذر ماه نخست لاشه یک یوز ایرانی در کنار جاده یزد- شیراز که از قلب منطقه حفاظت شده «کالمند و بهادران» عبور داده شده، یافت شد و ساعاتی بعد در شامگاه این روز، لاشه یک یوز دیگر باز هم در کنار جاده و این بار در محور راور - کرمان کشف شد .

کارشناسان علت مرگ هر دوی این یوز پلنگ ها را ضربه سنگین ناشی از برخورد با خودروهای عبوری در جاده عنوان کرده اند. این درحالی است که کم شدن ناگهانی دو یوز از جمعیت کوچک باقیمانده یوزپلنگ‌ها، در نوع خود می تواند یک فاجعه به حساب آید.

بدین ترتیب شمار یوزپلنگ هایی که در مدت یکسال و نیم اخیر در اثر برخورد با خودروها کشته شدند به 4 قلاده افزایش یافت که 3 قلاده از آنها فقط در منطقه حفاظت شده کالمند و بهادران یزد توسط خودروهای عبوری زیر گرفته شدند .

یوزپلنگ آسیایی که زمانی در سراسر قاره آسیا از فلسطین اشغالی تا هند پراکندگی داشت امروز در سراسر این قاره منقرض شده و تنها جمعیت محدودی از این گونه در ایران باقی مانده، از این رو بسیاری از کارشناسان آن را یوزپلنگ ایرانی خطاب می کنند.

یوزپلنگ سریع‌ترین دونده روی زمین و یکی از معدود گربه سانان جهان است که از قلمرو وسیعی برخوردار است. این گونه جانوری به دلیل شکار بی رویه و تخریب زیستگاه‌های دشتی و استپی در بسیاری ازمناطق ایران منقرض شده و از آنجا که انقراض آن، به عنوان یکی از بزرگترین پستانداران ایران، می تواند در نوع یک فاجعه برای تنوع زیستی کشور و جهان به شمار آید، لذا از سال 1380 با کمک مالی و فنی برنامه عمران سازمان ملل، صندوق تسهیلات جهانی و صندوق جهانی حیات وحش، پروژه ای به منظور حفاظت از زیستگاه‌ها و آخرین بازمانده های یوزپلنگ آسیایی در ایران آغاز بکار کرد تاشاید روند انقراض یوزها کندتر شود .

اما با وجود همه تلاش های صورت گرفته توسط کارشناسان و محیط بانان محیط زیست، این گونه جانوری همچنان با تهدیدات بسیاری مواجه است که ادامه حیات این جانور را با بحران مواجه ساخته است. هرچند در این میان گاهی خبرهای خوشی هم از زیستگاه‌های یوز می رسد و اینکه محیط بانان موفق می شوند تصاویری امیدوار کننده از گروههای 3 تایی یا 4 تایی یوزها را بر روی دوربین ثبت کنند، اما در نهایت هرگونه کاهش جمعیت این‌چنینی در اثر دخالت های انسانی، حتی اگر محدود به دو فرد هم باشد، باز هم یک عامل تهدید کننده به شمار می رود.

به گفته مهندس جورابچیان ، مدیر پروژه حفاظت از یوز آسیایی، در حال حاضر پیش بینی می شود حدود 60 قلاده یوزپلنگ در ایران باقی مانده باشد اما چرای بی‌رویه دام ، کمبود طعمه های یوز همچون آهو و قوچ و میش در زیستگاه‌ها و احداث جاده های متعدد در مناطق زیست یوز و در محل کریدورهای این جانور ، نسل این گربه سان کمیاب ایرانی را در خطر قرار داده است .

 پروژه حفاظت از  یوز پلنگ ارزیابی می شود
7 سال از آغاز بکار پروژه حفاظت از یوزپلنگ آسیایی می‌گذرد و در این مدت بالغ بر یک میلیون و 600 هزار دلار توسط سازمان ملل و دولت ایران برای حفاظت از زیستگاه‌های یوز ایرانی هزینه شده است، هرچند این پروژه در ابتدا برای 4 سال تعیین شده بود اما به درخواست سازمان محیط زیست این پروژه دو سال دیگر هم تمدید شد و بعد از گذشت دو سال همچنان به کار خود ادامه می دهد .

به خدمت گرفتن نیروهای محیط‌بان جدید برای بالابردن ضریب امنیتی زیستگاه‌های یوز، آموزش جوامع محلی برای همکاری در پروژه نجات آخرین بازمانده های یوز ایران، شناسایی مناطق جدید که احتمال زیست یوز در آنجا نیز وجود دارد، نصب گردنبدهای ردیاب بر روی دو یوزپلنگ، تهیه نقشه پراکندگی یوزهای ایران ، نصب دوربین های تله ای در برخی مناطق برای عکاسی از یوزها،  تهیه فیلم از یوز به مدت یک ساعت و تهیه بیش از 150 قطعه عکس از این جانور نمونه ای از تلاش های صورت گرفته کارشناسان پروژه حفاظت از یوزپلنگ ایرانی در این مدت بوده است و امروز این پروژه توسط یک ارزیاب ملی و یک ارزیاب بین المللی قرار است ارزیابی شود.

دکتر علیزاده، عضو هیئت علمی دانشکده منابع طبیعی دانشگاه تهران، به عنوان ارزیاب ملی انتخاب شده و «ارس برایتن موزر»، رییس گروه گربه سانان اتحادیه جهانی حفاظت (IUCN) نیز ارزیاب بین المللی است که دوهفته قبل به ایران سفر کرد تا بعد از بازدید از زیستگاه‌های یوز و بررسی اقدامات صورت گرفته توسط کارشناسان ایرانی ، گزارش نهایی خود را به سازمان ملل ارائه کند. اما «موزر» ارائه هرگونه اطلاعات از این ارزیابی را منوط به اتمام مطالعات و بررسیهایش در ایران عنوان کرد.

 «موزر»: از ساخت جاده در مناطق زیست یوز جلوگیری شود
رئیس گروه گربه سانان اتحادیه جهانی حفاظت در گفت‌وگو با خبرآنلاین درباره تلفات جاده ای یوزپلنگ ها و اینکه تنها از ماه مارس 2007 تاکنون 4 یوزپلنگ طبق گزارش های رسمی در اثر برخورد با خودروها کشته شدند، گفت: جانورانی که نیازمند زیستگاههای وسیع هستند و از قلمرو گسترده ای برخوردارند عمدتا در نتیجه عبور جاده ها از داخل زیستگاه و برخورد با خودروها آسیب می بیننند و این جاده ها بر روی زیستگاه تاثیرات بسیار بد و مخربی را به جا می گذارد. اما در مورد تلفات جاده ای یوز ایرانی دو مورد را باید در نظر داشت؛ در یک مورد ممکن است دو جمعیت نزدیک به هم از یوزها در یک منطقه حفاظت شده داشته باشیم که به نظر من در چنین مواردی از ساخت جاده در چنین مناطقی کلا باید جلوگیری شود. در نقطه مقابل هم ممکن است دو تا جمعیت کاملا مجزا از یوز داشته باشیم و حالا یک جاده هم از بین این دو جمعیت عبور داده شود. در این میان ما نمی دانیم که آیا اساسا بین این دوجمعیت رفت و آمدی وجود دارد و اگر وجود دارد به چه منظور و کی و چطور این رفت و آمدها صورت می گیرد . چنانچه رفت و آمدی بین این دوجمعیت صورت می گیرد عمدتا نقطه رفت و آمد ثابت است که در اکولوژِی به انها کریدور می گویند.

وی افزود: در چنین مواردی باید جمعیت ها را به گونه ای قوی مدیریت کنیم که خودش بتواند از دست رفتن افراد جمعیت را جبران کند و دیگر اینکه جاده ها را طوری طراحی کنیم که اگر بیرون از زیستگاه نیستند لااقل شرایط ترافیکی خاصی را برایش قائل شویم و مردم را آگاه کنیم یا محد ودیت سرعت بگذاریم تا مرگ و میر یوزپلنگ ها را به حداقل برسانیم .

 تکثیر در اسارت مردود است
«موزر» درباره طرح تکثیر در اسارت یوزپلنگ ایرانی که بعضا از سوی برخی مدیران سازمان محیط زیست شنیده می شود به خبر آنلاین گفت: اتحادیه جهانی حفاظت عموما توصیه می کند که تکثیر در اسارت برای گونه هایی که به شدت در معرض خطر انقراض قرار دارند صورت پذیرد ولی به شرطی که این نوع تکثیر دراسارت ضرری را متوجه جمعیت های آزاد نکند و فقط برای حفاظت از گونه مورد نظر بکار رود .

وی افزود: با توجه به مطالعاتی که شخصا در مورد یوز داشتم به اعتقاد من حفاظت از زیستگاه یوز و حفاظتا ز طعمه های این جانور خیلی بهتر از تکثیر در اسارت است چراکه تکثیر در اسارت فقط به این معنی نیست که جمعیت ها را در اسارت حفظ کنیم بلکه استفاده از این روش نیازمند یک مدیریت قوی و خوب برای کنترل ژنتیک جمعیت است و با توجه به تجربیاتی که وجود دارد تکثیر یوز در اسارت تقریبا غیر ممکن است و عموما صورت نمی گیرد .

موزر در ادامه درباره انجام کلونینگ در مورد یوز ایرانی نیز گفت: کلونینگ دراینجا هیچ معنا و جایگاهی ندارد به خاطر اینکه هزینه اش اینقدر زیاد است که با این پول می توان زیستگاهها را به شکل درست حفاظت کرد. در کلونینگ یعنی اینکه شما یک شخص دیگری را با همان ویژگی های ژنتیکی درست می کنید و این اصلا مثبت نیست پس در نظر داشته باشید که کلونینگ با تکثیر در اسارت تفارت دارد . کلونینیگ یک کپی برداری از ژنها است ولی در روش «تکثیر در اسارت» ژنها بین جمعیت تبادل می شود.

وی مهمترین عامل تهدید جمعیت یوز ایرانی را کاهش طعمه عنوان کرد و گفت: به نظر من مهمترین تهدید یوز آسیایی در ایران کاهش جمعیت طعمه هاست. در مورد گربه سانان بزرگ دو مورد هست که جمعیت شان راتهدید می کند . یکی شکار مستقیم و دیگری کاهش جمعیت طعمه که خوشبختانه الان شکار مستقیم وجود ندارد ولی مشکل یوز ایران کاهش طعمه است. برای کاهش جمعیت طعمه هم سه عامل می توان برشمرد . نخست شکار مستقیم علفخواران چه بی مجوز و چه با مجوز ، رقابت غذایی بین دام اهلی و گونه های علفخوار وحشی، و شرایط آب و هوایی و خشکسالی که زیستگاه علفخواران را از بین می برد که ما نمی‌توانیم هیچ کنترلی روی بارش و خشکسالی داشته باشیم ولی در دومورد دیگر می توان با مدیریت این موارد را کنترل داشت .

با این همه و با وجود تلاش ماموران گارد محیط زیست برای حفاظت از یوز ایرانی ، اما نسل یوزپلنگ همچنان در مخاطره است چرا که احداث جاده های متعدد در زیستگاههای یوز ( که منجر به تکه تکه شدن زیستگاه و از بین رفتن کریدورهای زیستی می شود) ، صدور مجوز چرای دام در زیستگاهها ( که منجر به کاهش جمعیت علفخواران می شود)، احداث برخی معادن و تاسیسات و راههای مربوط به آن در زیستگاههای یوز همچنان به عنوان خطرات بالقوه زیستگاههای یوز ایرانی را تهدید می کند.

یوزپلنگ ایرانی، میراث ملی و طبیعی ما ایرانیان است که حفظ آن در ردیف فرهنگ و زبانمان باید جدی تلقی شود. شاید اگر دیر بجنبیم دشت های ایران دیگر هیچوقت شاهد حضور یوزها نباشد و یوزپلنگ نیز همچون شیر ایران و ببر مازندران که برای همیشه منقرض شدند، از روی کره خاکی محو شود .