اين گفته دكتر لوك هانتر- مسئول هماهنگي برنامه جهاني گوشتخوار- درباره حيواني است كه روزگاري زيستگاه او از شبه‌قاره هند تا افغانستان، تركمنستان و ايران تا شبه‌جزيره عربستان و سوريه پراكنده بود.

جانوري كه جمعيت آن تا پيش از جنگ جهاني دوم 400 قلاده بود اما اينك شمار اين جانور بر اساس آماري خوش‌بينانه 70 قلاده برآورد مي‌شود.
گفته مي‌شود جمعيت اين جانور پس از آن‌كه در سال 1338 از سوي كانون شكار در شمار جانوران حمايت شده قرار گرفت رو به افزايش نهاد و در دهه پنجاه به  نزديك به 300 قلاده رسيد.

اما برخي تحولات سياسي در كشور موجب اختلال در حفاظت از اين گونه نادر وحش شد و طي 3 دهه اخير اشغال زيستگاه‌ها و تخريب آن از سوي دامداران، شكار بي‌رويه، كمبود طعمه و به‌ويژه تصور نادرست جوامع محلي از اين حيوان سبب كاهش شمارآن شد.

با اين همه در همه اين سال‌ها دوستداران حيات وحش در حد توان خود اقداماتي براي حفظ يوز صورت دادند تا اين‌كه طرح حفاظت از يوزپلنگ آسيايي با مشاركت‌هاي سازمان‌هاي ملي و بين‌المللي در كشور به مرحله اجرا درآمد.

طرح حفاظت از يوزپلنگ آسيايي به‌رغم همه مشكلات توانست گام‌هايي مؤثر براي حفظ يوز بردارد. آموزش جوامع محلي و ارتقاي فرهنگ عمومي و دادن تصويري درست از اين حيوان به مردم از مهم‌ترين اين اقدامات به‌شمار مي‌آيد.

اقدام ديگري كه دست‌اندركاران اين طرح با همكاري انجمن حمايت از وحش (wcs) دانشگاه اتريش و سوييس موفق به انجام آن شدند نصب گردنبندهاي ردياب بر روي گردن 2 قلاده يوز و يك قلاده پلنگ در زمستان گذشته در منطقه حفاظت شده بافق يزد بود.

نشستي بدون حضور مسئولان محيط زيست

در پي آن نشستي با حضور پروفسور كريستين والزر (دامپزشك و استاد دانشگاه اتريش)، دكتر استفان (دامپزشك)، مهندس هوشنگ ضيايي (مدير پروژه حفاظت از يوزپلنگ آسيايي) با شركت نزديك به 40 نفر از دانشجويان و كارشناسان و علاقه‌مندان به محيط‌زيست و حيات‌وحش در سالن سرو پارك پرديسان برگزار شد؛ نشستي كه در آن بيش از هر چيز عدم حضور مسئولين سازمان محيط‌زيست نمايان بود.

در اين نشست كه در روزهاي پاياني سال 85 برگزار شد پروفسور والزر درباره زنده‌گيري يوز در ايران و تجربياتش درباره زنده‌گيري ديگر گونه‌هاي وحش در ساير نقاط جهان سخن گفت.

نصب ردياب

دكتر كامران كشيري دامپزشك و مترجمي كه در تمامي مراحل اعضاي تيم زنده‌گيري يوزپلنگ از جمله دكتر والزر را همراهي كرده بود در خصوص نصب گردنبندهاي ردياب بر روي گردن 2 قلاده يوزپلنگ و يك قلاده پلنگ گفت: از اين پس به كمك اين گردنبندها مي‌توان از وسعت قلمرو يوزها باخبر شد و دريافت كه اين حيوان بيشتر از كدام منطقه استفاده مي‌كند چرا كه زيستگاه‌هاي يوز در كشور ما پراكنده است و اين  در پاره‌اي موارد  به ويژه عبور جاده از ميان زيستگاه‌ها فاجعه‌آفرين است كما اين‌كه در سال 84 چند يوز در حين گذر از جاده- كه ممكن است براي آنها يك مسير ارتباطي بوده- در برخورد با خودروهاي عبوري كشته شدند.

اين مسايلي است كه تنها از طريق دستگاه‌هاي ردياب مي‌توان به آن پي برد چرا كه يوزپلنگ حيوان بسيار پنهان‌كاري است و از طريق حضور در طبيعت و مشاهدات عيني نمي‌توان درباره اين حيوان اطلاعات لازم را به‌دست آورد.

به گفته وي، يكي از بهترين كارهايي كه تاكنون در جهان انجام شده استفاده از ردياب‌هاي راديويي است كه از اين طريق مي‌توان اطلاعات را به‌راحتي دريافت كرد.

وي در خصوص چگونگي عمليات زنده‌گيري يوزها گفت: پس از 2 هفته انتظار سخت در منطقه حفاظت شده بافق 2 قلاده يوز  زنده‌گيري شدند و شب بعد نيز يك قلاده پلنگ زنده‌گيري شد و پس از بيهوشي، گردنبندهاي ردياب بر روي گردن آنها نصب شد. پروفسور والزر در اين ميان عمليات بيهوشي و نيز كنترل وضعيت سلامت يوزها و پلنگ مورد نظر را برعهده داشت.

كشيري افزود: پروفسور والزر تجربيات متعددي در اين زمينه دارد و از همين رو، حضور او در اين پروژه امري حياتي بود.

والزر همچنين در اين نشست از تجربياتش درباره زنده‌گيري كولان (جانوري شبيه به گورخر ايراني كه در صحراي گبي gobi مغولستان زندگي مي‌كند) و خطراتي كه زندگي اين حيوان نادر را تهديد مي‌كند سخن گفت. به گفته وي داده‌هاي علمي دقيق نشان از افزايش برخورد با اين حيوان دارد.

قطعه قطعه شدن زيستگاه‌ها از ديگر مواردي است كه حيات اين جانور را در سراشيب انقراض قرار داده است. والزر تصريح كرد: كولان‌‌ها در جنوب مغولستان و در اطراف صحراي گبي منطقه‌اي كه بسيار خشك و ميزان بارندگي كمتر از 5 ميلي‌متر است زندگي مي‌كنند. در آنجا براي زنده‌گيري اين حيوان از 3 روش استفاده كرديم؛ نخستين روش، استفاده از يك نوع تفنگ بيهوشي ساخت اتريش بود.

در اين تفنگ با استفاده از اشعه ليزر فاصله به‌طور دقيق مشخص مي‌شود. براي شليك مواد بيهوشي حداكثر فاصله بايد 80 متر باشد آن هم در زماني كه جريان هوا ساكن باشد.
در شيوه دوم، در كنار گودال‌هاي آب به انتظار كولان مي‌نشستيم و در شيوه سوم گرفتن حيوان با خودروي جيپ‌ بود.

وي با اشاره به اين‌كه، كولان شباهت بسياري به گورخر ايراني دارد تاكيد كرد: حداكثر زمان تعقيب گورخر و كولان بايد كمتر از 18 دقيقه باشد چرا كه اگر زمان تعقيب طولاني‌تر شود گورخر روز بعد از تعقيب جان خود را از دست مي‌دهد.

وي گفت: بزرگترين خطري كه در حال حاضر كولان را  تهديد مي‌كند قاچاق غيرمجاز اعضاي بدن كولان براي استفاده در طب سنتي است. ضمن آن‌كه عمليات اكتشافي و بهره‌برداري از معادن مس و طلا سبب پايين رفتن سفره‌هاي آب زيرزميني شده كه در نهايت باعث تهديد زندگي  اين حيوان است.

براي نمونه يك شركت توانسته است موافقت مسئولان مغولستان را براي هرگونه عمليات حفاري، احداث جاده و اكتشاف معدن در منطقه‌اي به وسعت 140 هزار كيلومتر مربع به‌دست آورد؛ منطقه‌اي كه زيستگاه‌هاي كولان‌ها را نيز در بر مي‌گيرد و از همين رو مي‌تواند آينده حيات اين حيوان را با خطر جدي مواجه سازد.

اهميت ردياب ها

مهندس هوشنگ ضيايي مدير طرح حفاظت از يوزپلنگ آسيايي درباره اهميت اين ردياب‌ها خاطرنشان كرد: با نصب اين ردياب‌ها، مسير مهاجرت يوزها شناسايي مي‌شود و از آنجايي كه اين گردنبندها مجهز به سيستم جي‌پي‌اس است، موقعيت و مسير يوز و به‌طور كلي تمام اطلاعات مورد نظر را در اختيار قرار مي‌دهد و از اين طريق مي‌توان براي حفظ اين گونه كمياب برنامه‌ريزي كرد؛ به‌ويژه آن‌كه از اين پس مي‌توانيم اطلاعات لازم درباره زاد و ولد اين حيوان را به‌دست آوريم.

وي وزن دستگاه‌هاي ردياب را 360 گرم و عمر مفيد آن را 18 ماه ذكر كرد و گفت: پس از زمان طي شده اين گردنبندها خود به خود باز مي‌شود و از اين نظر آزاري متوجه حيوان نخواهد بود.