تالابها؛ زيستگاههايي پيچيده و حياتي

بر خلاف رشد وآگاهي مردم وكشورها نسبت به اهميت محيط هاي طبيعي به ويژه تالابها هنوز درك واقعي ازاهميت، كاركرد واهميت اين زيستگاههاي حياتي و متنوع بسيارپايين است. تالابها را مي توان شاهكارخلقت به شمارآورد. به جرأت مي توان گفت درمجموعه چهره هاي محيط طبيعي زمين كمترزيستگاهي مي توان تا بدين پايه با اهميت پيدا كرد كه تا بدين حد در مورد آنها غفلت شده باشد. در واقع مي توان تالابها را ازجمله نظام هاي حيات بخشي به حساب آورد كه مطلقا جايگزين ندارند. تالابها مفيد ترين ودرعين حال بدبيارترين اكو سيستم هاي طبيعيت بشمارآورد. هيچيك ازاكوسيستمهاي جهان به اندازه تالابها صدمات ناشي از كوته انديشي بشروتمايلات خودخواهانه انسان محوري را تجربه نكرده اند. درواقع بشربا نابودي تالابها سطح پايين معرفت ودانش خود را درابعاد علمي،اقتصادي و اجتماعي ، فرهنگي نشان داده است و متأسفانه هنوزروند تخريب اين سيستمهاي طبيعي بي همتا كه دهها كاركرد متفاوت و موزون را يكجا در خود دارند متوقف نشده است. تا دسامبر 1990 تعداد تالابهاي ثبت شده با اهميت بين المللي به 770 تالاب رسيده است و تعداد اعضاي كنوانسيون رامسر به 91 كشور ارتقاء يافته است. اين روند روبه رشد اگرچه اميدواركننده است ولي همزمان و به موازات آشكارشدن اهميت اين زيستگاهها موج تخريب آنها درچهارگوشه جهان هنوز آنطور كه لازم است فرو ننشسته است. در ششمين كنفرانس كنوانسيون رامسردر بريسبن كشور استراليا برگزار شد تعداد تالابهاي ثبت شده به 800 نونه و گستره اي به وسعت 3 ميليون هكتار رسيد. اين تالابها معرف بهترين نمونه هاي تالابي جهان و باز نماي تالابهاي شاخص كشورهاي عضو بشمارمي روند. كشوراستراليا نخستين ميزبان كشورهاي متعاهد كنوانسيون رامسر در سال 1974 بوده است. نخستين همايش كشورها براي امضاي معاهده حفظ و حمايت از تالابهاي با اهميت جهاني درسال 1972 در شهررامسرايران برگزارگرديد و بدين ترتيب كنوانسيون رامسرپا به عرصه وجود نهاد. كشورايران بعنوان زادگاه اين معاهده آنچنان كه شايسته است در حفظ و حمايت ازاين پديده هاي شكننده تلاشي درخوربدعت گذارانجام نداده است. به نظرمي رسد همه كشورها از نظرپيشينه فرهنگي داراي ضعفهاي كم و بيش يكساني هستند. درتمام طول تاريخ انسان، تالابها بعنوان نامناسب، بد،بي فايده،مضر و بستري براي زندگي وحوش و مأمني براي حشرات ناقل بيماريها شناخته مي شدند؛ اراضي غير قابل مهاري كه هميشه تصويرآن با نماد كروكديل آراسته گردد يا تصويري از باتلاق كه هر كس در آن پا بگذرد در كام مرگ فرو مي رود. انگيزه اي جزستيزدايمي انسان برعليه آن به وجود نمي آورد. به همين دليل رابطه انسان با تالابها هميشه خصمانه ودرجهت تخريب آن بوده است. به طوري كه مهار تالابها و تبديل آنها به گستره هاي قابل كشت و كاريا حتي تبديل آن به اراضي بايرورها شده ازموفقيتهاي جامعه انساني تلقي مي شد. درهمه اين سالها بدون استثنا در تمام كشورها هرگونه كاربري زمين تالابي براي استفاه هاي ممكن نظير كشاورزي، آبزي پروري، زهكشي و خشكاندن تالابها براي توسعه اراضي زراعي يا تحصيل زمين براي توسعه صنعت نه تنها مجار تلقي مي شد. بلكه بعنوان اصلاح و بهبود به حساب مي آمد. بايد اعتراف كرد كه اين فنون تنها زماني مي توانند قابل دفاع باشند كه كاربردي بجا،منطقي وحساب شده داشته باشند. تبديل تالابها به ساير كاربريها زماني موجه است كه دستاوردي بيش ازفوايد چند جانبه موجوديت تالابها را دربرداشته باشد. درحالي كه بدون ارزيابي ومقابله كاريها با يكديگر ازجنبه هاي مختلف نظيرمقابله سود و هزينه،پيش بيني پيامدهاي احتمالي وهزينه هاي جبران اثرات وفرصتهاي ازدست رفته،زهكشي و خشكاندن تالابها درنهايت چيزي جزتخريب، ساده سازي و يكنواخت سازي پيچيدگي هاي طبيعت نيست.

تالابها بعنوان اكوسيستمهاي حاصلخيزوغني ومنحصربه فردمي توانند دربرنامه هاي راهبردي اقتصادي،اجتماعي نقش تعيين كننده داشته باشد. اين مفهوم در تقابل و تضاد با تصور سنتي و مرسوم از آنها قرار دارد. تصور رايج از تالابها هنوز هم آنها را اراضي خيس يا آبي با حاشيه هاي لجني و دور از دسترس و كانوني براي نشو و نماي حشرات و شيوع بيماري هايي نظير مالاريا مي داند كه اغلب با واژه هاي مرداب و يا باتلاق تعريف مي شود. بديهي است آگاهي هاي علمي ازتالابها ازنظرمكانيسم هاي دروني كاركردهاي غيرملموس يا آشكارفقط درسطح بوروكراتيك ارتقاء يافته و درسطوح عام و خاص يعني مردم و تصميم گيران هنوزهم تصميم سنتي چيره است. كه به همين دليل رهايي ازدست اين اراضي ازطريق زهكشي و تبديل آنها به اراضي زراعي نه تنها نخسين هدف جوامع روستايي و نهادهاي دولتي است بلكه درالگوهاي رايج توسعه اقتصادي و تصميم گيران سياسي بعنوان نوعي توسعه تلقي مي شود. روندي كه تا به امروز ادامه داشته و تأثيرات مفاهيم جديد حفاظت نظيرتنوع زيستي و توسعه پايداركمتر توانسته اند رويكردهاي سنتي را تغيير دهند. نابودي تالابها مختص كشورهاي درحال توسعه نيست و دركشورهاي صنعتي نيز گسترش كشاورزي با اتكا به نابودي تالابها صورت پذيرفته است. از اين نظر هر دو گروه ازكشورهاي توسعه يافته ودرحال توسعه جهان داراي ويژگي مشتركي هستند. آمريكا با 87 ميليون هكتارازتالابهاي خود را اززمان استعمارتاكنون از دست داده است و بقيه تالابهاي باقيمانده نيزبه شدت درمعرض پيامدهاي توسعه صنعتي قراردارند. در حالي كه قانون آب پاك آمريكا امروزه ناظر برلايروبي، خاكريزي و پركردن تالابها است و ضرورت سازماندهي آنها را مد نظرقرارداده است. ولي به نظرميرسد براي جبران فرصت هاي از دست رفته كمي ديرشده است. درابتكارات جديد تدوين قوانين در بخشي از اصل امنيت غذايي، سال 1985 زهكشي تالابها محدود شده و مورد حمايت دولتها قرارندارند.هرگونه مساعدت دولتي براي تبديل تالابها برخلاف سالهاي گذشته محدود شده است. فعاليت هاي سازمان هايي نظير WWF،   IUCN، IWRB و بويژه سازمانهاي NGO در ارتقاي سطح آگاهي مردم و كشورها براي اقدامات هماهنگ جهاني براي حفاظت و مديريت آخرين بازمانده تالابها در سالهاي اخير بسيار مؤثر بوده است.